Kripto türevleri nedir?

Türevler, iki taraf arasında finansal sözleşmeleri temsil eder: bir alıcı ve bir satıcı.

Türev türüne bağlı olarak, bu sözleşmeler bir alıcıyı bir varlık satın almaya ve bir satıcıyı bir varlık satmaya zorlayabilir. Ayrıca belirli bir işlemin önceden tanımlanmış bir tarihte, önceden tanımlanmış bir fiyattan gerçekleşmesini de gerektirebilir.

Her türev sözleşmesi farklı olsa da, çoğu aşağıdaki bileşenlerden oluşur:

Dayanak varlık, türev sözleşmesinin dayandığı varlıktır. Kripto türevlerinde, dayanak varlıklar Ethereum (ETH), Litecoin (LTC), Solana (SOL) gibi farklı kripto para birimleri olabilir. 

Türev sözleşmesinin fiyatı, dayanak varlığın piyasa fiyatıyla birlikte yukarı ve aşağı hareket eder.

Miktar, türev sözleşmesinin şartları altında işlem gören dayanak varlığın miktarını ifade eder. Tek bir türev sözleşmesi, Tezos (XTZ), Cardano (ADA) veya Avalanche (AVAX) gibi belirli bir kripto para biriminin birkaç yüz biriminden oluşabilir.

Uzlaşma tarihi, her iki tarafın da sözleşmeyi uygulaması gereken önceden belirlenmiş tarihtir.

Uzlaşma tarihi geçtikten sonra, sözleşmenin şartları dayanak varlık veya karşılığı olan nakit üzerinden ödenebilir. Ancak bazı türev ürünlerinin bu tarihin, teslimat tarihi olarak bilinen, uzlaşma tarihinden sonra gerçekleşmesine izin verdiğini belirtmekte fayda var.

Diğer türev sözleşmesi türleri için, yatırımcılar uzlaşma tarihi gelmeden önce istedikleri zaman pozisyonlarını kapatabilirler. Bazı durumlarda (sürekli swap sözleşmeleri gibi) yatırımcılar pozisyonlarını süresiz olarak açık tutabilirler.

Fiziksel olarak teslim edilen türevler, sözleşme gerçekleştirildiğinde taraflar arasında gerçek dayanak varlığın takas edildiği anlamına gelir. Bu nedenle, bir satıcının sözleşmeyi imzalamadan önce dayanak varlığı satın alması veya tutması gerekir, böylece uzlaşma tarihi geldiğinde alıcıya satabilir. Uzlaşma sonunda, alıcı nakit karşılığını değil Bitcoin (BTC) alır.

Nakit uzlaşmalı türevlerde ise, sözleşmeler Tether (USDT) gibi stabil coin'ler veya nakit kullanılarak çözülür. Bu çözüm, alıcılar ve satıcılar arasında dayanak varlığın kendisinin değil, yalnızca nakit karşılığının el değiştirdiği anlamına gelir.

Örneğin, iki taraf bir Bitcoin karşılığında nakit uzlaşmalı kripto türev işlemi yapıyorsa, sözleşmenin uygulanmasıyla birlikte Bitcoin'in kendisi yerine Bitcoin'in nakit değeri işlem görür.

Nakit uzlaşma, kripto türev sözleşmelerinin sonuçlandırılmasında en yaygın kullanılan yöntemdir.

Vadeli işlemler, karmaşıklıklarına rağmen piyasalardaki uzmanlıklarına, işlem stratejilerine ve risk iştahlarına bağlı olarak bazı kullanıcıların ihtiyaç duyabileceği spot piyasaya göre çeşitli avantajlar sunar. 

• Spekülasyon: Vadeli işlemler, yatırımcılara belirli kripto varlıkların gelecekteki fiyatları üzerinde spekülasyon yapma ve fiyat dalgalanmalarından her iki yönde de yararlanma imkanı tanır. Bir vadeli işlemler sözleşmesinde kısa pozisyon açmak, dayanak kripto varlığın fiyatı düştüğünde kâr etmenin en kolay yollarından biridir.  
• Varlık Sahipliği Yok: Vadeli işlemler, kripto varlık fiyatlarına maruz kalma imkânı sunan finansal sözleşmelerdir ve kripto varlığa sahip olmayı gerektirmez. Kullanıcılar bir sözleşme satın alabilir ve kârlarını, dayanak kripto para birimini hiç sahiplenmeden, işlem yapmadan veya gözetim altında tutmadan elde edebilir.  
• Ücretler: Vadeli işlem ticareti ücretleri, genellikle spot işlem ücretlerinden çok daha düşüktür. Kraken Derivatives, kripto vadeli işlemler piyasasında en rekabetçi ücret yapılarından birini sunar ve ücretler %0,01 kadar düşük olabilir. 
• Kaldıraç: Vadeli işlemler, kullanıcıların kaldıraç kullanmalarına olanak tanır. Bu kaldıraç, sözleşmeye entegre edilmiştir ve hesap bakiyesinin negatife düşmemesini sağlarken, daha sermaye verimli işlem yapılmasına olanak tanır. Kaldıraçlı pozisyonlar likidite edilebilir; likidasyon hakkında SSS'mizi buradan inceleyebilirsiniz.
• Riskten korunma (Hedging): Bir kripto varlığınız varsa, düşen fiyatlara karşı riskinizi azaltmak (ya da "riskten korunma") için kısa vadeli bir vadeli işlemler pozisyonu açabilirsiniz. Bu işlem, varlığın kendisini satmadan kripto varlığı aşağı yönlü fiyat hareketine karşı korumak için etkili bir strateji olabilir. Farklı riskten korunma stratejileri hakkında daha fazla bilgi edinmek için Riskten Korunma (Hedging) Nedir? makalemizi inceleyebilirsiniz.
• Arbitraj Fırsatları: Vadeli işlemler, kripto piyasasındaki verimsizliklerden yararlanmanızı sağlar. Bazı durumlarda, spot piyasada dayanak kripto varlık için uzun pozisyon alırken, vadeli işlemler sözleşmesinde kısa pozisyon alarak kârınızı güvence altına alabilirsiniz.

Birçok kişiyeye göre, farklı kripto para birimi türleri için öz gözetim ve gerçekten sahip olabilme kriptonun en önemli değer önerilerinden biridir. Birinin kripto para birimlerine dolaylı maruz kalmayı neden tercih edebileceğini merak edebilirsiniz.

Türev ürünlerin, kripto para birimlerini satın alıp tutmaya (spot işlem olarak bilinir) göre sunduğu birkaç avantaj ve benzersiz yetenek vardır. Bu avantajlardan bazıları şunlardır:

• Artan likidite: Türev piyasaları genellikle daha yüksek risk toleransına sahip daha fazla spekülatif kullanıcıyı çeker. Yüksek riskli kullanıcılardan gelen bu artan katılım seviyesi, daha yüksek işlem etkinliği seviyeleri yaratır.
• Düşen fiyatlardan yararlanma: Kripto türevleri, bir varlığın gelecekteki fiyat hareketlerinden kâr elde etme fırsatı sunar. Bu nedenle, kullanıcılar varlığın fiyatı düştüğünde kâr elde etmelerini sağlayan kısa pozisyonlar açabilir.
• Riskten korunma: Türevler, kullanıcıların pozisyonlarındaki potansiyel zararlara karşı korunmalarını sağlamak için ayrı, zıt işlemler yapmalarına olanak tanır.
• Çeşitlendirme: Türevler, kullanıcıların ayrı ve zıt işlemler yaparak pozisyonlarındaki potansiyel kayıplara karşı korunmalarını sağlar.
• Kaldıraç kullanarak işlem yapın: Türev ürünleri kullanan kullanıcılar, üçüncü bir taraftan fon borç alarak işlem boyutlarını artırabilirler. Bu süreç, kaldıraç veya marjin işlemi olarak bilinir ve kazançlı işlemlerden elde edilen kârı artırmaya veya zararı derinleştirmeye yardımcı olabilir.

Kripto vadeli işlemleri, yatırımcıların bir kripto para biriminin gelecekteki fiyatı üzerine bahis oynamasına olanak tanıyan türev sözleşmeleridir.

Alıcı ve satıcı, işlemin uzlaşma fiyatı ve tarihi konusunda önce anlaşır. Vadeli işlemler kullanıcıları, sözleşmenin dayanak varlığı üzerinde uzun veya kısa pozisyon alabilirler. Uzun pozisyonlar, kullanıcıların varlığın fiyatı önceden kararlaştırılan vadeli işlemler sözleşmesi fiyatının üzerine çıktığında kâr etmesini sağlarken, kısa pozisyonlar ise varlığın fiyatı vadeli işlemler uzlaştırma fiyatının altına düştüğünde kâr etmesini sağlar.

Bir vadeli işlemler sözleşmesi sona ermeden önce, hem uzun hem de kısa pozisyon alan kullanıcılar pozisyonlarını kapatmayı seçebilirler. Bu durum, uzun pozisyon alan kullanıcılar için vadeli işlemler sözleşmesini başkasına satmak anlamına gelir. Kısa pozisyon alan kullanıcılar için ise, dayanak varlığı geri satın almak anlamına gelir.

Kullanıcılar standart spot borsalardan farklı olan, özel vadeli işlemler borsalarında vadeli işlemler sözleşmeleri üzerinde işlem yapar.

Vadeli işlemlerin sıfır toplamlı ürünler olduğunu anlamak önemlidir; yani her vadeli işlemler sözleşmesinin bir kaybedeni ve bir kazananı vardır. Anlaşmaya varılan sözleşme fiyatı ile sona erme anındaki dayanak varlığın piyasa fiyatı arasındaki fark, sırasıyla kazananın ve kaybedenin kâr veya zararını temsil eder.

Vadeli işlemlerin avantajları ve dezavantajları

Avantajlar:

• Vadeli işlemler, belirli bir varlık için gelecekteki bir fiyatı kilitleyerek yatırımcıların riskten korunmasına olanak tanır.
• Vadeli işlemler, belirli bir varlığın gelecekteki yönü üzerine spekülasyon yaparak yatırımcıların fiyat hareketlerinden kâr elde etmesine olanak tanır.
• Vadeli işlemler, hisse senedi piyasası ile ilişkisiz oldukları için bir portföyü çeşitlendirmeye yardımcı olur.

Dezavantajlar:

• Finansal vadeli işlemler, yatırımcıların yatırdıklarından daha fazla para kaybetme olasılığı olan yüksek kaldıraçlı araçlardır.
• Karmaşık araçlardır ve başarılı bir şekilde işlem yapmak için yüksek derecede bilgi ve deneyim gerektirirler.
• Finansal vadeli işlemler piyasa dalgalanmalarına tabidir; bu, fiyatların hızlı ve beklenmedik bir şekilde hareket edebileceği anlamına gelir.

Opsiyon sözleşmeleri, alıcılara belirli bir fiyattan bir varlığı satın alma veya satma hakkı verir, ancak bunu yapma yükümlülüğü getirmez.

Opsiyonun türüne bağlı olarak, alıcılar bu tür bir sözleşmeyi sona ermeden önce herhangi bir zamanda kullanabilir veya yalnızca sona erme noktasında kullanabilirler. Bunlar sırasıyla Amerikan ve Avrupa türü opsiyonlar olarak bilinir.

Opsiyon sözleşmeleri, opsiyon sözleşmesi kârsız hale geldiğinde alıcının satın alma veya satıcının satma yükümlülüğü olmadığı için vadeli işlemler sözleşmelerinden farklıdır.

Opsiyonlarda, satın alma hakkı alım opsiyonu olarak bilinirken, satma hakkı satım opsiyonu olarak adlandırılır.

Bir opsiyon sözleşmesi birkaç bileşenden oluşur:

• İşlem fiyatı: Alıcının sözleşmeyi kullanabileceği fiyat.
• Sona erme tarihi: Sözleşmeyi kullanma opsiyonunun sona erdiği zaman.
• Prim: Sözleşmeyi kullanma fırsatı için yatırımcının ödemesi gereken miktar.

Opsiyon alıcıları, sözleşmenin şartlarını kârsız hale gelirse kullanmamayı seçebildikleri için, opsiyon satıcısına prim şeklinde bir ücret öderler.

Prim, alıcının opsiyonun süresinin dolmasına izin verip opsiyonu kullanmamaya karar vermesi durumunda tazminat görevi görür.

Opsiyonlar ve primler önemlidir. Ödenecek bir prim olmasaydı, herkes herhangi bir sermaye koymadan bu tür sözleşmelere girebilirdi. Ayrıca opsiyon satıcılarının sözleşme oluşturması için finansal bir teşvik olmazdı.

Opsiyonların avantajları ve dezavantajları

Avantajlar:

• Esneklik: Opsiyonlar, yatırımcılara yatırım hedeflerini karşılamak için çeşitli stratejiler arasından seçim yapma esnekliği sağlar. Opsiyonlar, piyasa dalgalanmalarına karşı korunma sağlayabilir veya fiyat hareketleri üzerinde spekülasyon yapabilir.
• Artan sermaye verimliliği: Opsiyonlar, yatırımcıların daha az sermaye ile daha büyük bir pozisyon kontrol ederek sermayelerini kullanmalarına olanak tanır. 1.000 ABD doları değerindeki opsiyon primleri, 1.000 ABD doları değerindeki doğrudan satın almaya kıyasla çok daha büyük miktarlarda bir dayanak varlığa maruz kalma imkanı sağlayabilir.
• Düşük maliyet: Opsiyon primleri, genellikle vadeli işlemler sözleşmeleri gibi diğer türevlerden çok daha ucuzdur. Örneğin, tek bir CME Bitcoin Vadeli İşlemler sözleşmesi 5 BTC'dir (bu yazının yazıldığı sırada yaklaşık 150.000 ABD doları).

Dezavantajlar:

• Risk: Opsiyon sözleşmeleri, kaldıraca bağlı olarak dayanak varlığı yalnızca elde tutmaya kıyasla daha hızlı değer kaybedebilir.
• Karmaşıklık: Opsiyonlar karmaşık olabilir ve anlaması zor olabilir. Yatırımcılar, her bir opsiyonla ilişkili riskleri ve ödülleri anlamaya dikkat etmelidir.
• Zaman Hassasiyeti: Opsiyonların bir son kullanma tarihi vardır; bu da, yatırımcıların opsiyonlarının ne zaman sona ereceğini bilmeleri gerektiği anlamına gelir.

Sürekli vadeli işlemler sözleşmeleri, perps veya sürekli swap sözleşmeleri olarak da adlandırılır ve normal vadeli işlemler sözleşmelerine benzer. Kişilerin bir varlığın gelecekteki fiyatı üzerine bahis yapmalarına olanak tanır.

Vadeli işlemler sözleşmeleri gibi, sürekli sözleşmeler de kripto para birimi gibi bir dayanak varlığın değerini takip eder ve sıfır toplamlı işlemleri temsil eder.

Sürekli vadeli işlemler ile geleneksel vadeli işlemler arasındaki ana fark, perps'in önceden belirlenmiş sona erme tarihlerinin olmamasıdır. Kullanıcılar, sürekli sözleşmelerini istedikleri kadar açık tutabilirler.

Bir diğer önemli fark, sürekli vadeli işlemler sözleşmelerinin ilgili dayanak varlıklarının piyasa fiyatını nasıl izlemesidir.

Sürekli türev işlemleri, sözleşmenin değerini dayanak varlığın değeriyle uyumlu tutmak için bir fonlama oranı mekanizması kullanır. Bu sistem, uzun pozisyon sahiplerinin kısa pozisyon sahiplerine bir ücret ödemesini veya bunun tam tersini zorunlu kılar.

Sözleşme fiyatı dayanak varlığın değerinden daha yüksek olduğunda, uzun pozisyonlar kısa pozisyonlara ödeme yapar. Sözleşme fiyatı, dayanak varlığın değerinden daha düşük olduğunda kısa pozisyonlar uzun pozisyonlara ödeme yapar.

Bu sistem, uzun ve kısa pozisyon alan kullanıcılar arasında bir denge sağlamayı amaçlamaktadır. Örneğin, çok fazla kişi uzun pozisyon alıyorsa, sistem diğer yatırımcıları kısa pozisyon almaya ve fonlama ücreti toplamaya teşvik eder.

Fonlama oranı mekanizmaları platformlar arasında değişiklik gösterir, ancak kullanıcılar bu ücretleri genellikle sekiz saatte bir öder veya alır.

Arbitraj kullanıcıları, diğer birçok sürekli perps kullanıcısına karşı pozisyon alarak fonlama oranı dengesinin korunmasında önemli bir rol oynar. Bu tür kullanıcılar, sürekli sözleşme maruziyetlerini koruma altına alırlar; yani zararları dengelemek için karşıt işlemler açarken, aynı zamanda fonlama oranı ücretlerini elde etmeye devam ederler.

Yatırımcılar, kaldıraçla sürekli swap işlemleri yapabilir. Platformlar, yatırımcıların bu tür pozisyonları açmak için ilk marjin yatırmalarını ve belirli bir dengeyi korumalarını gerektirir. Bu nedenle, likidasyon riski hala geçerlidir.

Sürekli vadeli işlemlerin avantajları ve dezavantajları

Avantajlar:

• Bazı borsalarda yüksek kaldıraç oranları mevcuttur.
• Bazı vadeli işlemler ürünlerine göre giriş engeli daha düşüktür.
• Delta nötr arbitraj kullanıcıları veya piyasa yapıcılar için düşük riskli kâr fırsatı.
• Kripto para birimi piyasasına dolaylı maruziyet.

Dezavantajlar:

• Özellikle büyük miktarda kaldıraç kullanıldığında yüksek likidasyon riski.

Türev sözleşmeleri işlemi yapan yatırımcılar kaldıraç avantajından yararlanabilir; bu da, aynı sermayenin spot piyasada satın alabileceğinden daha büyük bir işlem pozisyonuna maruziyeti sağlar. Örneğin bir kullanıcı, 5 kat kaldıraç kullanarak, 1.000 ABD doları yatırarak 5.000 ABD doları değerinde bir türev sözleşmesi satın alabilir. Türev sözleşmeleri satın almak veya satmak için yatırılan sermayeye ilk marjin denir.

İkinci bir hesap, ilk marjinin en az yarısı kadar olan bir koruma marjini tutar. Koruma marjini, bir kullanıcının türev pozisyonu borsa tarafından likidite edilmeden önce zararı belirli bir noktaya kadar sürdürebilmesini sağlar.

Kaldıraçlı türev işlemi başarılı olursa, kullanıcılar (spot piyasasına kıyasla) nispeten küçük bir ilk yatırım ile önemli kâr elde edebilirler.

Örneğin, bir kullanıcı spot piyasada 30.000 ABD doları değerinde Bitcoin satın alırsa, %100 kazanç için BTC'nin 60.000 ABD dolarına yükselmesi gerekir. Benzer şekilde, BTC'nin %100 zarar etmesi için 0 ABD dolarına düşmesi gerekir. Kullanıcının kazancı veya zararı, BTC'nin yüzdesel kazancı veya zararıyla tamamen aynıdır.

Vadeli işlemlerde 5x kaldıraçla işlem yaparken, 30.000 ABD doları tutarındaki ilk marjin, bir kullanıcının her biri 30.000 ABD doları değerinde beş Bitcoin satın almasına olanak tanır ve toplam işlem riski (veya varlıkların toplam değeri) 150.000 ABD dolarına ulaşır:

1. Bu kaldıraç nedeniyle, BTC fiyatının sadece %20 artarak 36.000 ABD dolarına çıkması, kullanıcının 30.000 ABD doları tutarındaki ilk marjininde %100 kazanç elde etmesi için yeterlidir (150.000 ABD doları varlıkların toplam değeri * +%20 = +30.000 ABD doları).
    
2. Ancak BTC fiyatı %20 düşerek 24.000 ABD dolarına inerse, yatırımcı ilk marjinin %100'ünü kaybetmiş olacaktır (150.000 ABD doları * -%20 = -30.000 ABD doları).

Bu şekilde, türevler kullanıcıların kazançlarını spot işleme göre daha fazla artırmalarına olanak tanır. Ancak büyük kaldıracın büyük sorumluluk getirdiğini unutmayın. Kaldıraç, kâr eden işlemleri hızlandırdığı kadar, zarar eden işlemleri de hızlandırır.