Giao dịch tiền điện tử diễn ra như thế nào?

Tiền điện tử là một hình thái giá trị kỹ thuật số thuần túy, không thuộc kiểm soát của bất kỳ cá nhân, công ty hay chính phủ nào.  

Khác với các loại tiền tệ truyền thống, trong đó số dư tài khoản kỹ thuật số của bạn có thể được quy đổi thành tiền vật lý, các giao dịch tiền điện tử chỉ là các mục nhập dữ liệu được ghi lại trên một sổ cái phân tán, không thể thay đổi, được gọi là blockchain.

Trên các blockchain phổ biến như Bitcoin, Ethereum và Algorand, không có tiền điện tử nào thực sự được trao đổi giữa người với người. Thay vào đó, dữ liệu quyền sở hữu liên quan đến ví tiền điện tử của cả hai bên được cập nhật trên blockchain mỗi khi một giao dịch được xử lý.

Công nghệ blockchain cho phép các loại giao dịch này được đề xuất, xử lý và ghi lại bởi một mạng lưới tình nguyện viên toàn cầu – được gọi là “nút”. Những máy tính này hoạt động cùng nhau để đảm bảo nhất quán rằng chỉ các giao dịch hợp lệ được hoàn thành và được lưu trữ bất biến trên sổ cái.

Trước khi xem xét quy trình từng bước về cách một giao dịch tiền điện tử được tạo ra, truyền phát, xác minh và xử lý, điều quan trọng là phải hiểu các yếu tố riêng lẻ liên quan đến việc thực hiện các loại giao dịch ngang hàng này.

Ba thành phần cốt lõi cần có để hoàn tất một thanh toán tiền điện tử:

• Ví tiền điện tử
• Mạng blockchain
• Tiền điện tử để thanh toán cho giao dịch blockchain/phí gas

Ví tiền điện tử được phân loại rộng rãi là ví nóng hoặc ví lạnh, tùy theo ví có được kết nối cố định với internet hay không. 

Ví nóng là phần mềm được tải về máy tính, điện thoại di động hoặc thiết bị thông minh khác. Ví này luôn được kết nối với internet và cho phép người dùng nhận và chuyển tiền nhanh chóng. 

Ví lạnh là thiết bị phần cứng như các USB chuyên dụng, cần được kết nối thủ công với một thiết bị thông minh để thực hiện hoặc nhận chuyển tiền. Khác với ví nóng, ví lạnh không duy trì kết nối liên tục với internet. Tuy nhiều người cảm thấy ví lạnh không tiện lợi như ví nóng, nhưng ví lạnh được coi là an toàn hơn nhiều.

Khác với tờ tiền giấy trong ví tiền của bạn, tiền điện tử không thực sự được lưu trữ trong ví tiền điện tử. 

Các khoản nắm giữ tiền điện tử được ghi lại trên blockchain và truy cập vào khoản tiền đó được kiểm soát thông qua ví. Ví tiền điện tử lưu trữ các địa chỉ được sử dụng để tương tác với các khoản tiền được phân bổ trên blockchain. Nếu bị mất khóa, quyền truy cập vào bất kỳ khoản tiền nào liên kết với ví cũng sẽ bị mất.

Mỗi ví tiền điện tử có khóa công khai và khóa riêng tư duy nhất. Khóa là một phần thiết yếu của ví tiền điện tử và được sử dụng để: 

• Chứng minh người sở hữu tiền trên blockchain
• Ký số và phê duyệt các giao dịch chuyển tiền ra ngoài
• Tạo địa chỉ ví công khai

Sử dụng loại công thức mật mã một chiều, khóa ví công khai và riêng tư được liên kết toán học với nhau. Khóa riêng tư được sử dụng để tạo khóa công khai. Mật mã Đường cong elip (ECC) là một trong những phương thức mã hóa khóa công khai chính được sử dụng để tạo khóa cho ví tiền điện tử, bao gồm tất cả ví Bitcoin. 

Nếu có hứng thú tìm hiểu thêm, bạn có thể xem bài viết Tiền điện tử sử dụng mật mã như thế nào? tại Trung tâm học tập Kraken.

Yếu tố khiến các khóa này an toàn là chỉ có người nắm giữ khóa riêng tư mới có thể tạo khóa công khai và chứng minh quyền sở hữu số tiền liên kết với ví. Mật mã khiến việc dùng khóa công khai để giải mã khóa riêng tư gần như là không thể.

Dưới đây là một ví dụ để hình dung khái niệm này. Giả sử một số có một triệu chữ số. Từ số một triệu chữ số này, bạn cần xác định một cặp gồm hai số cụ thể đã được cộng lại để tạo thành số này. Bởi vì có tất cả các giải pháp khả thi cho bài toán này, việc tìm ra tổ hợp đúng sẽ cần số lượng lớn thử nghiệm và sai sót. 

Tuy nhiên, một khi tìm ra giải pháp, thật dễ dàng cho bất kỳ ai khác trên thế giới tự xác minh rằng bạn đã tìm ra đáp án đúng. Sau cùng, chỉ cần cộng các số lại với nhau và kiểm tra xem nó có khớp với số một triệu chữ số đó hay không.

Khó khăn nằm ở việc tìm ra giải pháp, nhưng dễ dàng kiểm tra giải pháp khi đã tìm thấy, là cốt lõi của giao dịch tiền điện tử. Việc sử dụng mật mã này cho phép các giao dịch tiền điện tử hoạt động – một cách tin cậy, an toàn và hiệu quả về mặt chi phí.

ECC đưa phương thức này tiến xa hơn nữa, bằng cách sử dụng hệ thống các đường giao nhau phức tạp thông qua một loại đường cong đặc biệt trên đồ thị. Mỗi lần cắt qua đường cong, đường này sẽ đổi hướng vuông góc và tiếp tục như vậy. Trong trường hợp này, khóa công khai là điểm đầu và cuối mà đường này cắt qua sau số lần bí mật.

Trong trường hợp này, khóa riêng tư là số lần bí mật đã thực hiện để đi từ điểm A đến điểm cuối trên đường cong.

Ngoài khóa công khai và khóa riêng tư là địa chỉ ví tiền điện tử.

Địa chỉ này được tạo bằng cách lấy khóa công khai (lần lượt được tạo từ khóa riêng tư) và chạy qua một thuật toán băm mật mã. Đây là loại thuật toán toán học một chiều khác có thể nhận đầu vào bất kỳ và biến đầu vào đó thành chuỗi mã gồm cả chữ cái và số có độ dài cố định ngẫu nhiên, được gọi là "băm". 

Mã băm được cho là "duy nhất" và "bất biến". Điều này nghĩa là mỗi đầu vào tạo ra một mã băm hoàn toàn duy nhất, có giá trị giống nhau mỗi lần được chạy qua thuật toán. 

Giống như khóa công khai và khóa riêng tư, không thể xem mã băm và biết đầu vào nào đã tạo ra mã băm đó.

Mã băm này, đóng vai trò là địa chỉ ví tiền điện tử, là thứ mà người dùng chia sẻ để nhận các giao dịch tiền điện tử chuyển đến.

Ví nóng lưu trữ các khóa trực tuyến trong chính phần mềm ví. 

Mặc dù lợi ích của ví nóng là cho phép người dùng gửi và nhận giao dịch một cách liền mạch theo ý muốn, nhưng cũng khiến họ dễ bị tội phạm mạng tấn công.

Khóa riêng tư và công khai của ví lạnh được lưu trữ ngoại tuyến trong thiết bị vật lý.

Điều này khiến các cuộc tấn công trực tuyến vào ví lạnh gần như không thể. Tuy nhiên, sự đánh đổi là mỗi khi muốn chuyển tiền, người dùng phải kết nối ví lạnh với máy tính hoặc thiết bị thông minh.

Đối với người nắm giữ dài hạn và không thường xuyên giao dịch, điều này không phải là vấn đề lớn. Tuy nhiên, đối với những nhà giao dịch năng động hơn, người thường xuyên chuyển tiền giữa các địa chỉ khác nhau có thể thấy mức độ bảo mật bổ sung này gây ra bất tiện.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về những lợi ích và bất lợi khác nhau của các phương pháp lưu trữ tiền điện tử, hãy xem bài viết Cách giữ tiền điện tử an toàn tại Trung tâm học tập Kraken.

Blockchain là loại công nghệ sổ cái phân tán. Nói ngắn gọn, blockchain là hệ thống dùng để ghi lại dữ liệu được quản lý và duy trì bởi một cộng đồng mở thay vì một cơ quan duy nhất.

Bất kỳ ai trên thế giới cũng có thể tham gia vận hành mạng blockchain công khai, miễn là họ có quyền truy cập vào internet và thiết bị thông minh. Hầu hết mạng blockchain đều thực hiện quy trình để "phi tập trung hóa" các nền tảng bằng cách thực hiện các bước để đảm bảo rằng không một cá nhân hoặc cơ quan trung ương nào có thể kiểm soát sổ cái của blockchain.

Những người tự nguyện dành thời gian để trở thành người tham gia tích cực trong mạng blockchain được gọi là "nút". Nút có thể thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau, từ việc duy trì lịch sử giao dịch đầy đủ đến thực hiện nhiệm vụ quan trọng là xác thực dữ liệu.

Blockchain có thể được coi là một chuỗi hộp ảo (hoặc "khối"), trong đó mỗi hộp chứa một lượng dữ liệu. Đối với mạng lưới tiền điện tử, dữ liệu trong các hộp này chủ yếu là thông tin giao dịch – ai đã chuyển cái gì, cho ai và vào thời điểm nào. 

Khi các giao dịch mới được truyền phát đến mạng, khối mới phải được tạo, lấp đầy bằng dữ liệu mới, được xác minh và thêm vào chuỗi. 

Tất cả các khối được thêm vào blockchain là vĩnh viễn và bất biến, nghĩa là không thể quay lại và thay đổi thông tin được lưu trữ trong khối đã hoàn thiện. Đó là lý do tại sao vai trò của xác thực dữ liệu lại quan trọng như vậy. Bất kỳ dữ liệu giao dịch nào cũng phải được tất cả các nút trong mạng xác minh một cách nhất trí để đảm bảo rằng chỉ các giao dịch hợp lệ mới được xử lý. 

Bởi vì không có một cơ quan nào quản lý mạng cho nên hệ thống tự động được sử dụng để đảm bảo tất cả các nút đều đồng ý về dữ liệu mới được ghi vào blockchain. Hệ thống này, được gọi là "đào" trên các mạng blockchain như Bitcoin, được thiết kế để ngăn chặn các tác nhân độc hại làm hỏng mạng lưới bằng giao dịch không hợp lệ.

Hệ thống này được gọi là cơ chế đồng thuận.

Tuy các blockchain khác nhau sử dụng các loại cơ chế đồng thuận khác nhau nhưng tất cả đều nhằm đạt được mục tiêu chung – duy trì thông tin chính xác về quyền sở hữu và các giao dịch.

Bằng chứng công việc và bằng chứng cổ phần là những hệ thống phổ biến nhất được sử dụng trong tiền điện tử.

Để bù đắp cho nỗ lực của các nút, tất cả người dùng tiền điện tử đều phải trả một khoản phí giao dịch cho việc xử lý thanh toán, đôi khi được gọi là phí gas.

Phí này bao gồm các chi phí điện toán liên quan đến việc vận hành một nút và khuyến khích về mặt tài chính cho họ tiếp tục hoạt động trong mạng lưới.

Phí có thể thay đổi tùy thuộc vào blockchain, cũng như mức độ nghẽn mạng vào thời điểm đó.

Trong một số trường hợp, người dùng có thể đính kèm một khoản tiền thưởng ngoài phí giao dịch để khuyến khích người xác thực ưu tiên thanh toán của họ trước những người khác trong hàng đợi.

Bây giờ, bạn đã hiểu rõ thành phần nào tạo nên quy trình giao dịch tiền điện tử, hãy cùng xem cách thức một thanh toán hoạt động từ đầu đến cuối.

Quy trình dưới đây cụ thể với mạng Bitcoin – một số chi tiết nhỏ sẽ hơi khác trên các mạng blockchain khác, chẳng hạn như Ethereum, Ripple hoặc Solana. 

Nên lưu ý thêm rằng hầu hết các bước được nêu dưới đây đều được thực hiện tự động bằng mã cơ sở của giao thức Bitcoin và các nút mạng. Tất cả những gì người dùng Bitcoin cần làm là nhập số lượng tiền điện tử họ muốn gửi, sao chép và dán địa chỉ ví công khai của người nhận rồi nhấn gửi.

Quy trình gửi một giao dịch bao gồm ba giai đoạn:

1. Giao dịch
2. Truyền phát
3. Thanh toán

Dưới đây là ví dụ về các bước khác nhau diễn ra trên blockchain Bitcoin. Quy trình này cho phép bitcoin hoạt động như một hệ thống tiền điện tử trên mạng ngang hàng.

Giả sử Ben đã hoàn thành quy trình mua bitcoin và bây giờ muốn gửi cho Olivia 1 bitcoin (BTC). Nhớ rằng, Ben có thể gửi các đơn vị bitcoin nhỏ hơn gọi là satoshi, nhưng để đơn giản, ta sẽ sử dụng một bitcoin đầy đủ.

1. Olivia gửi địa chỉ ví công khai của mình cho Ben.
2. Ben lấy địa chỉ ví công khai của Olivia và tạo một tin nhắn giao dịch chứa thông tin về giao dịch dự kiến (một bitcoin của Ben đến từ đâu, sẽ đi đến đâu, cần trả lại bao nhiêu tiền thừa cho Ben dưới dạng UTXO và số tiền phí đính kèm là bao nhiêu).
3. Tin nhắn giao dịch này được chạy qua một thuật toán băm mật mã để biến đổi thành một mã duy nhất có độ dài cố định.
4. Ben mã hóa mã băm kết quả bằng khóa riêng tư của mình để tạo chữ ký số cho giao dịch. Bằng cách này, Ben chứng minh với Olivia và mạng blockchain rằng anh đã gửi giao dịch và giao dịch không bị can thiệp trong quá trình truyền tải.
5. Ben gửi cho Olivia tin nhắn giao dịch gốc và chữ ký số.
6. Olivia giải mã chữ ký số bằng khóa công khai của Ben, cho biết băm của tin nhắn giao dịch.
7. Sau đó, Olivia chạy tin nhắn giao dịch gốc thông qua cùng một thuật toán băm mật mã để tạo ra một băm, và so sánh với giá trị băm được tiết lộ ở bước trên.
8. Hai băm này phải giống nhau, chứng minh rằng Ben đã gửi giao dịch và giao dịch không bị lỗi trong quá trình truyền tải. Bất kỳ thay đổi nào trong chi tiết giao dịch sẽ dẫn đến một băm hoàn toàn khác và cho mạng thấy rằng có người đã cố can thiệp vào giao dịch.

Bây giờ, Olivia đã có thể xác minh rằng giao dịch được gửi từ Ben là hợp lệ, nó phải được truyền phát đến mạng để tất cả các nút có thể xác minh thông tin này.

1. Ban đầu, tin nhắn giao dịch và chữ ký số được gửi đến tối đa tám nút. Sau đó, mỗi nút chuyển tiếp thông tin đó đến tối đa bảy nút khác trong mạng.
2. Quy trình tiếp tục cho đến khi mọi nút trong mạng blockchain nhận được và xác minh giao dịch một cách độc lập.
3. Khi được xác minh bởi tất cả các nút trong mạng, giao dịch đang chờ xử lý/chưa xác nhận được lưu trữ trong cái gọi là mempool – viết tắt của nhóm bộ nhớ.

Tùy thuộc vào loại cơ chế đồng thuận được sử dụng bởi blockchain cơ sở, một nút xác thực đơn được chọn để đề xuất một khối mới chứa các giao dịch từ mempool.

Đối với người xác thực bằng chứng công việc, sau khi người xác thực thành công được chọn từ quá trình đào, các nút khác trong mạng trước tiên phải xác nhận họ đã thắng trong cuộc thi băm trước khi đề xuất một khối mới. Nếu muốn tìm hiểu thêm về quy trình này, bạn có thể xem bài viết Đào Bitcoin là gì? tại Trung tâm học tập Kraken.

Khi khối chứa giao dịch của Ben đến Olivia được thêm vào blockchain, nó sẽ được coi là giao dịch đã được xác nhận. Đối với mỗi khối được thêm vào blockchain sau khối này, giao dịch của Ben sẽ nhận thêm các xác nhận. Các vòng xác nhận bổ sung giúp tăng cường độ chắc chắn về tính chính xác của giao dịch trên mạng.

Trong khi một số ví tiền điện tử sẽ coi giao dịch là thành công sau một xác nhận, thì các ví khác – như ví Bitcoin – thường sẽ yêu cầu lên đến sáu xác nhận. Với thời gian khối bitcoin là một khối mỗi mười phút, sáu xác nhận có thể mất khoảng một giờ để hoàn thành thanh toán.

Bây giờ, bạn đã tìm hiểu cách thức hoạt động của giao dịch tiền điện tử, bạn đã sẵn sàng đến bước tiếp theo trong hành trình tiền điện tử chưa?

Nhấn vào nút bên dưới để tạo tài khoản và mua tiền điện tử trên Kraken ngay hôm nay!